Stare Druki

Biblioteka Jagiellońska posiada ponad 106 000 starych druków i ok 4200 wol. czasopism (druków wyd. do r. 1800 włącznie). Ich gromadzeniem, opracowaniem i udostępnianiem zajmuje się Sekcja Starych Druków.

Starodruczne zbiory Biblioteki Jagiellońskiej w dużej mierze są owocem wysiłku krakowskiego środowiska naukowego. Biblioteka Jagiellońska, jako jedyna w Polsce, szczycić się może naturalnym, historycznym rozwojem swych zasobów. Powstawały one niejako na zapotrzebowanie społeczności uniwersyteckiej, stanowiąc dla niej podstawowy warsztat pracy. Tworzące je druki pozostawały w ścisłym związku z uprawianymi na uczelni dziedzinami wiedzy. Stąd pokażna liczba prac z zakresu szeroko pojętej teologii, w tym bogaty zestaw piśmiennictwa kontrreformacyjnego i polemicznego, dzieła z dziedziny prawa kanonicznego, medycyny, "sztuk wyzwolonych", wreszcie duża liczba podręczników, używanych w ówczesnej Europie, a także druki uniwersyteckie w rodzaju unikatowych egzemplarzy prognostyków, kalendarzy, dysertacji itp. Historyczny przyrost zbiorów to efekt licznych darów, zapisów testamentarnych i fundacji, czynionych przez profesorów, bakałarzy i scholarów Akademii, o czym świadczą liczne zapiski proweniencyjne. Wśród bardzo wielu darczyńców czy fundatorów wymienić należy choćby Michała z Wiślicy (zm. 1575), Jana Ponętowskiego (ca 1540- ca 1598), Jana Brożka (1585-1652), Jana Musceniusza (1532-1602), Łukasza Piotrowskiego (zm. 1679), czy wreszcie Benedykta z Koźmina. Znaczny przyrost starodrucznych zbiorów przyniosła odpowiednia, celowa, polityka gromadzenia, prowadzona od pocz. XIX w. przez kolejnych opiekunów i dyrektorów biblioteki, począwszy od Jerzego Samuela Bandtkiego (bibliotekarz w l. 1811-1835), Józefa Muczkowskiego (w l. 1837-1858), Karola Estreichera (dyrektora w l. 1868-1905), wreszcie przez Kazimierza Piekarskiego (1925-1930).

Zbiory starych druków Biblioteki Jagiellońskiej tworzą również księgozbiory bibliotek klasztornych, zakonów różnych reguł, z terenu całej Rzeczypospolitej, które trafiły tutaj w różnym czasie i w różnych okolicznościach. Do większych zespołów należą tu książki z biblioteki jezuitów krakowskich, które po kasacie zakonu przekazano Bibliotece Szkoły Głównej Koronnej oraz druki z księgozbioru klasztoru Augustianów przy krakowskim kościele św. Katarzyny, przekazane Bibliotece Jagiellońskiej w 1951 r., po rozwiązaniu klasztoru. Pewna ilość druków trafiła do naszych zbiorów w drodze wymiany z Biblioteką Kórnicką i Biblioteką XX. Czartoryskich.  Zbiory starych druków Biblioteki nieustannie się powiększają dzięki zakupom, darowiznom i depozytom.

Do szczególnie cennych kolekcji, tworzących jagiellońskie zbiory starych druków, zaliczamy kolekcję Inkunabułów (z łac.: in cunabulis - w kołysce, w pieluszkach). Kolekcja liczy ponad 3600 jedn. i stanowi najbogatszy i najcenniejszy w Polsce zbiór druków, wydanych od czasu wynalezienia sztuki drukarskiej do r. 1500 włącznie. Inkunabuły jagiellońskie powstały na terenie mniej więcej 78 miast europejskich, w ok. 396 drukarniach. To przede wszystkim dorobek drukarstwa niemieckiego (1050 druków) i włoskiego (1001 druków), dalej, w kolejności, należy wymienić Szwajcarię, Francję, Hiszpanię, Niderlandy, Morawy, Austrię i Szwecję. Lwia część inkunabułów wpłynęła do Biblioteki Uniwersytetu Krakowskiego już w XV i na pocz. XVI w. Stąd pokaźna liczba, bo ponad 100 druków unikatowych, wariantowych wydań, nie zawsze znanych bibliografom. Do najcenniejszych skarbów tej kolekcji należą próbne odbitki druków mogunckich Jana Gutenberga. Są to: Tablica planet dla astrologów, zwana dawniej "Kalendarzem astronomicznym na rok 1448", Mainz, 1457/1458, fragm.: Februarius, następnie fragment zawierający próbne rozplanowanie tekstu późniejszej słynnej Biblii 36-wierszowej, Mainz, ca 1458 oraz "Catholicon", popularny, łaciński słownik, objaśniający terminy używane w Biblii, autorstwa Ioannesa Balbusa (XIII w.), również drukowany w mogunckiej oficynie Gutenberga, w trzech etapach, w r. 1460, ok. r. 1469 i w r. 1472. Dorobek drukarstwa tego okresu w Polsce, choć raczej efemerycznego w stosunku do osiągnięć tego rzemiosła w zachodniej i południowej Europie, reprezentuje pokaźna liczba dziesięciu druków. Trzeba podkreślić, że jedyny komplet najwcześniejszych, do dziś zachowanych druków krakowskich, posiada jedynie Biblioteka Jagiellońska, a wśród nich może najstarszy Almanach Cracoviense ad annum 1474. Kraków, Kasper Straube, 1473. Z drukarni słowiańskiej Szwajpolta Fiola w Krakowie zachowały się pierwsze na świecie druki cyrylickie,  fragmenty korektowych arkuszy dzieł Triod Postnaja i Časosłovca. Spośród poloników, tłoczonych w obcych oficynach, wymienić należy "Missale Cracoviense", druk powstały w Norymberdze, w oficynie Georga Stuchsa, w 1494 r., nakładem Jana Hallera, najbardziej znanego drukarza krakowskiego 1. poł. XVI wieku, który wcześniej prowadząc w Krakowie działalność wydawniczo-księgarską, zlecał druk książek oficynom zagranicznym. Interesującym i cennym obiektem tej kolekcji jest dzieło Lopeza de Mendoza, "Proverbios, glosados por Diaz de Toledo", Sevilla, Maienardus Ungut et Stanislaus Polonus, 15 XI 1494. Druk pochodzi z warsztatu Stanisława Polaka, drukarza który odegrał wybitną rolę w rozwoju typografii hiszpańskiej przełomu XV i XVI w. Z innych poloników wspomnieć należy liczne drukiem ogłoszone prace profesorów i uczniów Krakowskiej Wszechnicy: Wojciecha z Brudzewa, Jana z Głogowa, Jakuba z Paradyża, Mateusza z Krakowa, Mikołaja z Błonia i Marcina Polaka. 

Drugą, niezwykle cenną jest kolekcja Cimeliów (z gr.: keimelion - klejnot). To nie tylko zbiór druków polskich z XVI w., ale także poloników w szerszym tego słowa znaczeniu, niekoniecznie pochodzących z tego okresu, związanych nawet luźno z kulturą polską, cennych ze względu na indywidualne właściwości egzemplarzy. Kolekcja, wydzielona z całego zasobu starych druków Biblioteki Jagiellońskiej przez Kazimierza Piekarskiego w l. 1925-1930, liczy ok. 2700 pozycji w blisko 3800 egzemplarzach, co stanowi ok. 30 procent ogólnej liczby edycji notowanych w Centralnym Katalogu Starych Druków.Do najcenniejszych obiektów tej kolekcji zaliczamy m. in.: egzemplarz pierwszej edycji dzieła Mikołaja Kopernika "De revolutionibus orbium coelestium libri VI", Nürnberg, Johannes Petreius, 1543. "Breviarium Cracoviense", Venezia, Lucantonio Giunta, sumpt. Urban Kaim, 10 VI 1516; jedyny egzemplarz wydania, nieznanego aż do połowy XX w. "Pliegos sueltos poéticos" - tzw. klocek hiszpański, Granada, Hugo de Mena, 1566-1577, zbiór 25 unikatowych hiszpańskich druków ulotnych, pochodzący z tzw. Volsciany, najcenniejszej w Polsce kolekcji druków hiszpańskich i włoskich, liczącej przeszło 1300 wiluminów, której twórcą i właściceilem był biskup płocki Piotr Dunin-Wolski, kanclerz koronny, dyplomata i bibliofil zmarły w 1590 r.

Oryginalną i zróżnicowaną kolekcję, w obrębie zbiorów starych druków, tworzą ich oprawy. Niektóre z nich to rzadkości lub unikaty nie tylko w skali krajowej. Znajdujemy tutaj przykłady rodzimego introligatorstwa krakowskiego, oprawy gotyckie z motywami wczesnorenesansowymi, z warsztatu introligatora i iluminatora Walentego z Pilzna. Dalej, typowe dla średniowiesza, zachowane w nielicznych egzemplarzach, oprawy kopertowe. Szczególną uwagę zwracają oprawy doby renesansu. Niezwykle zróżnicowane, bo pochodzące z wielu prywatnych bibliotek, ozdobione w sposób charakterystyczny dla epoki, bogato złoconym ornamentem, dużymi plakietami lub superekslibrisami znanych XVI-wiecznych bibliofilów m. in. biskupa Piotra Tomickiego herbu Łodzia. Specjalną oprawę otrzymały druki nabywane  dla książnicy uniwersyteckiej z fundacji, wspomnianego już, Benedykta z Kożmina. Deski okładzin obciągnięto brązową lub ciemnowiśniową skórą ozdobioną superekslibrisem biblioteki Kolegium Większego (dwa skrzyżowane berła umieszczone na renesansowej owalnej tarczy) i napisem donacyjnym: "Ex fundatione d. Benedicti a Kozmin" oraz datą wykonania oprawy. Biblioteka Jagiellońska posiada 18 woluminów z prywatnej biblioteki króla Zygmunta Augusta. Oprawy druków z królewskiej biblioteki miały jednolity charakter: deski pokryte brązową, cielęcą skórą, w zwierciadle okładziny górnej umieszczano superekslibris królewski z herbem Polski i Litwy, na dwóch tarczach herbowych, połączonych koroną królewską lub opatrzonych odpowiednio koroną i mitrą książęcą w otoku z liści laurowych. Na okładzinie dolnej wytłaczano złotem lub "na ślepo" superekslibris słowny:"Sigismundi Augusti regis Poloniae Monumentum". Trudno nie wspomnieć o luksusowych oprawach druków z kolekcji Jana Ponętowskiego, wychowanka Akademii Krakowskiej, opata premonstratensów w Hradiště na Morawach. Te bogato haftowane złotem i srebrem precjoza, zdobione koralem, perłami i szklanymi paciorkami, stanowią przykład morawskiej sztuki introligatorskiej. Klejnotem tej kolekcji jest oprawa książki, którą, według tradycji, własnoręcznie wyhaftowała Anna Jagiellonka. To dar królowej, ofiarowany podczas wizyty w Collegium Maius w r. 1584.

 

 

Bibliografia:

1. A. Lewicka-Kamińska, Inkunabuły Biblioteki Jagiellońskiej. - Kraków, 1962.

2. W. Ptak-Korbel, E. Zwinogrodzka, Wstęp [do:] Katalog poloników XVI wieku Biblioteki Jagiellońskiej. Pod red. M. Malickiego i E. Zwinogrodzkiej. T. 1. - Kraków, 1992.

3. Skarby Biblioteki Jagiellońskiej. Wprow. i red. Z. Pietrzyk. - Kraków, [2005].

4. Biblioteka Jagiellońska - skarbiec bibliofila. Red. nauk. Marian Malicki. - Kraków / Pelplin, 2011.