|
Katalog obejmuje dokumenty tzw. „drugiego obiegu” (druki, rękopisy, maszynopisy, fotografie, nagrania, filmy oraz musealia) o charakterze politycznym, historycznym, literackim i społeczno-kulturalnym, wytwarzane i kolportowane nielegalnie - bez wiedzy i zgody cenzury PRL, gromadzone przez Bibliotekę Jagiellońską i Fundację Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego (od 1998 r.).
Kolekcja tych dokumentów jest systematycznie powiększana, uzupełniana i opracowywana. Zawiera materiały historyczne związane z dziejami opozycji antykomunistycznej w PRL, ze szczególnym uwzględnieniem historii Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Stanowi bogatą kolekcję różnego rodzaju materiałów dokumentujących podejmowane działania opozycyjne (jednostkowe i instytucjonalne) tworzącą unikatowy zespół źródeł historycznych.
Prezentowana baza danych zawiera szczegółowe informacje na temat poszczególnych kategorii materiałów. W ośmiu działach zgrupowano zbiory:
- druków drugiego obiegu wydawniczego (druki ciągłe, ulotne, zwarte, plakaty i afisze, kalendarze, niezależna filatelistyka i banknoty)
- archiwalne
- filmowe
- fonograficzne
- fotograficzne
- musealia
- rękopisy
- gazet i czasopism oraz wycinków prasowych dotyczących opozycji antykomunistycznej i ruchu "Solidarność" Historia System kontroli słowa drukowanego i mówionego obejmujący całokształt życia politycznego, społecznego i kulturalnego oraz wszystkie działające instytucje i organizacje był nierozłącznym filarem ustrojowym PRL i dotrwał do maja 1990 roku. Komunistyczne państwo zmonopolizowało całkowicie produkcję i dystrybucję papieru, sprzętu poligraficznego oraz wszelkich urządzeń audiowizualnych. Cenzura decydowała o treści i nakładach publikacji oraz o ostatecznym kształcie widowisk i filmów. W praktyce cenzorskiej kierowano się tzw. “zapisami”, czyli wykazami osób, które były objęte zakazem druku . Zakazem druku objęte były także wybrane tematy (np. zbrodnia katyńska). W odpowiedzi na takie działania powstał „drugi obieg” aktywności społecznej Polaków, który był płaszczyzną działania rozmaitych środowisk, organizacji i grup. Początkowo poszerzał on działalność zarejestrowanych i działających legalnie organizacji i instytucji, publikujących swoje druki przy wykorzystaniu formuły prawnej “do użytku wewnętrznego”. Formuła ta często była jedynie parawanem do omijania obowiązujących przepisów (zamieszczania stosownych oznaczeń wydawcy, drukowania większej ilości egzemplarzy, itp.).
Spontaniczna działalność edytorska (głównie druki ulotne) towarzyszyła wszystkim przełomom politycznym PRL, i w miarę upływu lat narastała. Szczególnie widoczna była w okresie protestów marcowych 1968 roku, w postaci licznych druków ulotnych. Szeroki rozwój druków niezależnych o treści politycznej nastąpił dopiero po powstaniu zorganizowanej, nielegalnej opozycji w drugiej połowie lat 70. Powstanie ruchu “Solidarność” i w konsekwencji wprowadzenie stanu wojennego spowodowało lawinowy rozwój rozmaitych publikacji i innych form przekazu informacji, łamiących monopol komunistycznego państwa.
Dzieje kolekcji „drugiego obiegu” W Bibliotece Jagiellońskiej przez cały okres PRL gromadzono i przechowywano druki, które znajdowały się na tzw. „czerwonym indeksie”. W wyniku oficjalnych i nieoficjalnych działań dyrekcji, pracowników biblioteki oraz osób prywatnych do zbiorów trafiał materiał biblioteczny, który z uwagi na proweniencję i treść w innych bibliotekach nie miał szans na dotarcie do rąk czytelników.
Dotyczyło to powojennych wydawnictw konspiracyjnych, ukazujących się na ziemiach polskich po ich zajęciu przez „wyzwalającą” je Armię Czerwoną , a następnie wszystkich druków wydawanych bez wiedzy i zgody aparatu cenzury komunistycznej, tworzących tzw. drugi obieg wydawniczy. Dotyczyło to również wydawnictw emigracyjnych publikowanych przez wychodźstwo polskie po roku 1945. Publikacje te nie miały określonego rygorem prawnym tzw. debitu komunikacyjnego, co sprawiało, że ich sprowadzanie do kraju wiązało się z konsekwencjami karnymi.
Wcześniej, komunistyczna organizacja bibliotek w PRL spowodowała wycofywanie (w przypadku bibliotek powszechnych) lub utrudnianie dostępu (bibliotek naukowych) do literatury niepodległościowej publikowanej m. in. w czasie I wojny światowej oraz w okresie międzywojennym. W Bibliotece Jagiellońskiej w latach 50. publikacje dotyczące m. in. Legionów Polskich, Józefa Piłsudskiego, czy wojny polsko-bolszewickiej zostały oznaczone jako PROH. (prohibit), stając się początkiem nowego „indeksu ksiąg zakazanych”. Korzystanie z nich wiązało się z uzyskaniem specjalnego pozwolenia, co jednocześnie równało się z wpisem do osobnej ewidencji, która była także przydatna dla policji politycznej. Taka była geneza specjalnego księgozbioru oznaczonego kategorią RES. (reservata) do którego z czasem włączano wydawnictwa emigracyjne a po 1976 r. – publikacje drugiego obiegu wydawniczego. Funkcjonowanie systemu „Resów” wielokrotnie było krytykowane przez organizującą się opozycję wobec systemu komunistycznego . „Walka z Resami” to jedno z pierwszych haseł najpierw krakowskiego Studenckiego Komitetu Solidarności, a po Sierpniu 1980 r. także ogniw uczelnianej „Solidarności” i Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Zreformowany w wyniku tych starań system (wprowadzenie kategorii RARA) dotrwał jednak do 1989 r.
Od początku pojawienia się wydawnictw drugoobiegowych w BJ były one katalogowane, a karty z opisami bibliograficznymi włączane do katalogów. Po 1980 r. w gromadzenie publikacji niezależnych włączyła się uczelniana i oddziałowa „Solidarność”. Działania te kontynuowane w stanie wojennym spowodowały, że w latach 80. powstała obszerna „solidarnościowa” kolekcja. Ewenementem na skalę ogólnokrajową był specjalny księgozbiór wydawnictw drugiego obiegu przygotowany dla... krakowskiej SB. Przygotowany był specjalny inwentarz, karty katalogowe oraz zbiory będące w istocie dubletami. Na szczęście do spodziewanej konfiskaty nie doszło, natomiast niespodziewanie dla wszystkich, w 1987 r. przekazywanie wydawnictw skonfiskowanych w wyniku pracy operacyjnej rozpoczął Wydział Śledczy krakowskiej Służby Bezpieczeństwa. Do 1989 r. przekazano do BJ ponad 70 kartonów różnego rodzaju dokumentów niezależnego ruchu wydawniczego (książek, broszur, czasopism i prasy, druków ulotnych, fotografii oraz musealiów).
W 1989 r. zasób wydawnictw drugoobiegowych został poszerzony w oparciu o publikacje przekazywane do BJ w wyniku apeli prasowych („Tygodnik Solidarność”, „Tygodnik Powszechny” „Polityka”). Rozpoczęto również scalanie zbiorów drugoobiegowych gromadzonych równolegle przez Dyrekcję BJ i Komisję Oddziałową NSZZ „Solidarność”. Zbiory i archiwalia „Solidarności ukrywane były przez lata 80. w oddziałach: Starych Druków, Rękopisów, Gromadzenia Zbiorów i Dokumentów Życia Społecznego.
Opracowanie bogatej kolekcji było przedmiotem realizacji dwóch projektów badawczych finansowanych przez Komitet Badań Naukowych. Ich rezultatem była komputerowa baza danych .
Fundacja CDCN Dalsze gromadzenie i opracowywanie wydawnictw drugiego obiegu było jednym z głównych zadań Fundacji Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego powołanej w 1998 r. przez Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prezydenta Miasta Krakowa i ówczesnego Wojewodę Krakowskiego. Fundatorzy świadomie zrezygnowali z budowania zbiorów niejako „od zera”, na rzecz uzupełniania i powiększania archiwum znajdującego się już w Bibliotece Jagiellońskiej.
Celem Fundacji jest:
„gromadzenie, zabezpieczanie, opracowywanie i udostępnianie materiałów historycznych dokumentujących zmagania niepodległościowe Polaków w XIX i XX wieku oraz prowadzenie i wspieranie działalności badawczej i edukacyjnej. Fundacja realizuje zadania publiczne określone w art. 4 ust. 1 ustawy z 24.04.2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie w zakresie:
1. podtrzymywania tradycji narodowej, pielęgnowania polskości oraz rozwój świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej,
2. nauki, edukacji, oświaty i wychowania,
3. kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i tradycji.”
W celu realizacji tych zadań w kwietniu 1999 r. ogłoszono akcję „Wiosennego Zbierania Bibuły”, czyli zbiórki dokumentów i publikacji drugiego obiegu. Akcja szeroko nagłośniona przez media przyniosła zaskakujące wyniki. W dniu zbiórki – w niedzielę 27 kwietnia – zgłosiło się 98 osób, które przekazały przechowywane przez siebie druki, pamiątki oraz sprzęt poligraficzny. Akcja powtórzona została jeszcze dwa razy (także jako „Jesienne Zbieranie Bibuły”), a w jej efekcie swoje zbiory przekazało kilkaset osób. W wyniku opracowywania pozyskanych dokumentów opublikowano Katalog druków zwartych drugiego obiegu wydawniczego 1976-1990 ze zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej (wstęp i oprac. J. Brzeski, A. Roliński, Kraków 2001).
Z końcem roku 2005 Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego uruchomiła (pod adresem www.solidar.pl) serwis internetowy, będący w założeniu twórców zalążkiem portalu, który informować będzie o całości zbiorów dotyczących opozycji antykomunistycznej w PRL oraz niezależnego ruchu związkowego lat 70. i 80., przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskiej. Serwis jest częścią strony domowej Fundacji www.sowiniec.com.pl.
Opis bibliograficzny Opisy bibliograficzne druków zwartych przygotowano zgodnie z normą PN-82/N-01252.01 i „Przewodnikiem Bibliograficznym”, z nieznacznymi modyfikacjami wynikającymi ze specyfiki dokumentów niezależnych. Inne kategorie dokumentów opisane zostały w podobny sposób.
Pseudonimy i kryptonimy autorskie zostały rozwiązane przede wszystkim w oparciu dwa wydania słownika przygotowanego przez Instytut Badań Literackich w Warszawie . W takiej sytuacji brak jest stosownej adnotacji w strefie uwag (odnotowywano tam natomiast inne źródła rozwiązywanych pseudonimów lub źródła ustalenia autorstwa).
Opisy wydawnictw zwartych uzupełnione zostały o technikę druku (często jedyny wyróżnik poszczególnych wydań). Poszczególne techniki zostały jeszcze bardziej sprecyzowane poprzez dodanie do nich informacji o sposobie przygotowania matryc: z oryginału (w przypadku wykorzystania składu tekstu podstawy przedruku), maszynopisu lub składu (gdy przepisywano tekst).
Poniżej przedstawiono zarejestrowane techniki: - maszynopis (maszyn.) - powielacz spirytusowy (hektograficzny) (pow. spiryt.) - powielacz białkowy (pow. białk.) - sitodruk (stdr.) z maszynopisu (stdr. z maszyn.),
oryginału (stdr. z oryg.),
rękopisu (stdr. z rkp.),
rysunku (stdr. rys.),
składu (stdr. ze skł.) - kserokopia (kser.) z maszynopisu (kser. z maszyn.),
oryginału (kser. z oryg.),
powielacza (kser. z pow.),
offsetu (kser. z off.),
rękopisu (kser. z rkp.),
sitodruku (kser. z stdr.),
składu (kser. ze skł.) - druk offsetowy (off.) z maszynopisu (off. z maszyn.),
oryginału (off. z oryg.),
rękopisu (off. z rkp.),
składu (off. ze skł.),
rysunku (off. z rys.) - druk (typograficzny) (dr. typogr.) Zamieszczono także informacje o innych sposobach kopiowania: odbitkach fotograficznych (odb. fot.) i ozalidowych (ozalid.).
Rozróżnione zostały także rodzaje przedruków:
- przedrukowane 1:1 – reprint (rep.)
- przedrukowane w zmniejszeniu lub powiększeniu – kopia (kop.)
- przepisanie tekstu (przep.)
Gdy poszczególne tomy danego tytułu wychodziły razem, zostały opisane wspólnie, jeżeli w odstępach czasowych – każdy posiada osobny opis bibliograficzny.
Rozbudowana została także strefa uwag, w sposób bardziej szczegółowy opisująca różnice występujące w poszczególnych wydaniach. Przyjęto zasadę, że każdy opis oznacza kolejne wydanie lub rzut nakładu, zawierające na egzemplarzach widoczne różnice. Dotyczy to przede wszystkim bloku książki, gdy druk wykonany był z innych matryc . Nie tworzono nowego wydania (opisu), gdy blok książki był identyczny, a różnice występowały jedynie na okładce. Taki egzemplarz („okładkowy”) odnotowywany był jako kolejna sygnatura archiwalna (AR) z opisem różnic występujących na okładce.
Podsumowanie Opisywanie działań o charakterze konspiracyjnym, a zwłaszcza ich rezultatów, jest po latach niezmiernie trudne. Jedynym źródłem weryfikacji może być ludzka pamięć (często zawodna). Sprawia to, że pewnych informacji nie da się już dzisiaj odtworzyć. Dotyczy to jednak całej historii PRL, której fragment tworzyła walka o przełamanie monopolu informacyjnego komunistycznego państwa. Wszystkich mogących uzupełnić podane opisy dokumentów prosimy o kontakt telefoniczny: 012/633-04-07 lub fundcdcn@if.uj.edu.pl
Informujemy także, że w dalszym ciągu gromadzimy wszystkie tego typu dokumenty i z góry dziękujemy za przekazywanie ich do naszych zbiorów.
Adam Roliński
Obecnie z bazie: 16050 rekordów.
| |
|
Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego ul. Syrokomli 21, 30-059 Kraków, tel./fax (012) 421-20-78, e-mail: sowiniec@gmail.com |